1967 — Warhol’un “The Velvet Underground & Nico” Kapak Tasarımıyla Yaratılan Çapraz Sanat Patlaması

Mart 1967'de Verve Records'tan çıkan The Velvet Underground & Nico, kapağında grubun adını bile taşımıyordu. Beyaz bir zemin, tek bir sarı muz ve altında küçük bir imza: Andy Warhol. O sırada Warhol yalnızca kapağı tasarlayan sanatçı değildi; grubun menajeriydi ve albümde yapımcı olarak künyeye geçmişti. Plak satmadı. Kapak ise bugün rock tarihinin en çok tanınan görseli olarak duruyor — ve aradaki bu uçurum, işin asıl hikâyesi.

Nesnenin kendisiyle başlamak gerekiyor, çünkü tasarım bir resim değil bir davet. Orijinal baskıda muz, plağın üzerine yapıştırılmış soyulabilir bir çıkartmaydı ve üzerinde dinleyiciye ne yapacağını söyleyen bir yönerge vardı: yavaşça soy ve gör. Çıkartma kaldırıldığında altından ten renginde bir muz çıkıyordu. Yani kapak, satın alan kişi ona dokunana kadar tamamlanmıyordu; alıcıyı seyirci olmaktan çıkarıp işin içine sokuyordu. 1967'de bir plak kapağından beklenen şey bu değildi.

Warhol'un yaptığı, galeriye ait bir jesti tamamen farklı bir dolaşım ağına sokmaktı. Bir sergi salonunda tek bir izleyici kitlesine ulaşan iş, plakçı vitrininde binlerce kişinin önünden geçiyordu. Plak kapağı o güne kadar ambalajdı; burada, içindeki müzik kadar üzerinde konuşulan bir yapıta dönüştü. Bu fikir albümün kendisinden çok daha uzun yaşadı.

Ticari tarafta tablo acımasızdı. Albüm Billboard 200 listesinde ancak 171. sıraya çıkabildi. Radyolar çalmaya yanaşmadı; şarkıların uyuşturucu ve cinsellik etrafında dönen sözleri dönemin yayın ölçütlerine sığmıyordu. 1967 ile 1969 arasında albümün getirdiği telif geliri 22 bin dolarda kaldı. Brian Eno 1982'de, plağın ilk beş yılda otuz bin civarında sattığını aktarmıştı — bir başyapıt için değil, unutulmuş bir kayıt için beklenecek bir rakam.

İşin tuhaf kısmı, kapağın kendi tasarımının onu nadir kılması. Çıkartmayı soymak geri alınamaz bir işlemdi ve çoğu alıcı soydu. Sonraki baskılarda ise muz artık soyulabilir değildi, doğrudan düz basıldı. Böylece çıkartması hâlâ yerinde duran orijinal kopyalar zamanla koleksiyonerlerin peşine düştüğü nesnelere dönüştü. Warhol'un dinleyiciye verdiği o küçük yönerge, yıllar sonra bir plağın değerini belirleyen ölçüte dönüşmüş oldu.

Warhol'un plak kapağıyla ilişkisi burada bitmedi. 1971'de The Rolling Stones'un Sticky Fingers albümü için tasarladığı kapak — gerçek bir fermuar taşıyan o tasarım — ona Grammy adaylığı getirdi. Aynı mantığın devamıydı: kapağı elle kurcalanan, iki boyutlu olmaktan çıkan bir nesne yapmak.

Bugün müzisyen ve görsel sanatçı iş birliği sıradan görünüyor; bir albümün görsel kimliğinin ayrıca tasarlanması, sanatçıyla anılması olağan. 1967'de öyle değildi ve bu albüm o eşiğin tam üzerinde duruyor. Velvet Underground'un plağı çıktığı yıl kimseye ulaşamadı, ama kapağındaki muz müziğin kendisinden önce tanınır hâle geldi — ve bunu, izleyicisinden bir hamle isteyerek yaptı.

Ön kapak kadar anlatılmayan bir de arka kapak hikâyesi var ve o da bir çıkartmayla bitiyor. Arka kapaktaki fotoğraf, Warhol'un çok ortamlı gösterisi Exploding Plastic Inevitable sırasında çekilmişti; grubun arkasındaki duvara, Factory çevresinden oyuncu Eric Emerson'ın görüntüsü baş aşağı yansıtılıyordu. Emerson, uyuşturucu bulundurmaktan tutuklandıktan sonra paraya sıkışınca görüntüsünün izinsiz kullanıldığı gerekçesiyle dava açtı.

Plak şirketi ödeme yapmak yerine albümü piyasadan topladı ve görüntü çıkarılmadan yeni baskı yapmamaya karar verdi. Basılmış kopyalar ise Emerson'ın görüntüsünün üzerine yapıştırılan iri siyah bir çıkartmayla satışa sürüldü. Sonraki baskılarda görüntü tamamen rötuşlanıp silindi; yakın dönem baskılarda ise geri kondu. Böylece albümün iki yüzü de birer çıkartmayla tanımlanmış oldu: önde okuyucuyu işin içine çağıran bir davet, arkada bir hukuk sorununu kapatan bir yama.

Warhol'un albümdeki konumu da tek başına kapak tasarımcılığından ibaret değildi. Grubun menajeriydi, yapımcı olarak künyede yer alıyordu ve albümün görsel yönetimini üstlenmişti. Bugün olağan sayılan "sanatçının bir plağın bütün görsel kimliğini kurması" fikri, burada tek bir kişide toplanmış hâlde karşımıza çıkıyor.

Muzun albümden ne kadar bağımsızlaştığını gösteren en açık kanıt ise kırk beş yıl sonra geldi. Ocak 2012'de Lou Reed ve John Cale'in grubu, Andy Warhol Vakfı'na dava açtı; gerekçe, tasarımın iPad ve iPhone kılıfları için lisanslanmasıydı. Grubun iddiası, görüntünün artık Velvet Underground ile öyle özdeşleştiğiydi ki başka ürünlerde kullanılmasının tüketiciyi yanıltacağıydı.

Mahkeme, grubun geçerli bir telif hakkı iddiası bulunmadığına hükmetti; ancak marka ihlali yönünden davayı sürdürmelerinin önünü açtı. Dosya Mayıs 2013'te, taraflar mahkeme dışında gizli bir uzlaşmaya vardığı açıklanınca düştü. Uzlaşmanın koşulları paylaşılmadı. Geriye şu tuhaf tablo kaldı: 1967'de otuz bin satmayan bir plağın kapağı, yarım yüzyıl sonra kimin malı olduğu mahkemede tartışılacak kadar değerli bir işarete dönüşmüştü.